يا كبيكچ HÂFIZ-I KÜTÜB حا فظي كتب

2011-11-12T05:18:00.001-08:00

2011-11-12T05:13:00.001-08:00

İsmailce Teslimiyet; Kurban-Aydın Çakırtaş-Yeni Şafak

TÜRKİYE'DE YAZMALARIN GELECEĞİNE YÖN VEREN SÜREÇLER VE TÜRKİYE YAZMA ESERLER BAŞKANLIĞI KANUNUNA DAİR DÜŞÜNCELER

2011-04-02T14:33:00.000-07:00

Vefâtının 20. Senesinde Mustafa Es'ad Düzgünman

2010-08-15T13:32:00.000-07:00

Vakıf Medeniyetini Anlamak-1

2010-05-24T11:09:00.000-07:00

http://www.habername.com/yazi/aydin-cakirtas-vakif-medeniyetini-anlamak-1-4518.htm

Türk-İslâm Sanatları'nda Mühr-i Süleyman Motifi تورك ايسلام ساناتلاريندا موهري سوليمان موتيفي (Yayınlanmış Makale) Kaynak: İsmek El Sanatları Dergisi, 8. Sayı, 2009

2009-09-22T07:16:00.000-07:00

ELVEDÂ EY ŞEHR-İ RAMAZAN ال ودا اي شهري رامازان Kaynak: Yeni Şafak, 20.09.2009

2009-09-21T06:34:00.000-07:00

AYDIN ÇAKIRTAŞ

Ey şehr-i Ramazan! Ey mâh-ı rahmetimiz! Teşrifinle gönüllerimizi tenvîr eyledin, “merhaba” dedik, gidişinle hüznünü buladın gönüllerimize “elvedâ” diyoruz… Gökyüzünden yıldız yıldız düştün kalbimize, heyecana râm olduk. Adı “Oruç” oldu, “İftar” oldu, “Sahur” oldu, “Teravih” oldu sevincimizin…

Ey mah-ı Ramazan!

Ey mâh-ı fukara!

Ey mâh-ı mağfiret!

Oruçla terbiye ettin nefsimizi, acizliğimizi aşikâr ettin. İlâhi ikramlarınla mukabele eyledin… Ruhlarımız huzura erdi, sükûn buldu kalplerimiz…. Açlıkla imtihan ettin, fukarayı gözettin… Sabırla dindirdin damarlarımızdaki kirli kanı, aşk üfledin nefesinden oruçlu nefeslere…

Ey vesile-i şefaat ümidimiz!

Ey mâh-ı Kur'an!

Ey lütfu ilâhi!

Ayet ayet inledi gökyüzünde adın… Şimşek gibi çaktı rahmeti varlığının… Kuşattı ilâhi lütfun semtimizi… Eller niyâza yöneldi her seher her akşam… Gözyaşı inci inci süzüldü mananın kalbine… Âşıklar pervâne oldu şem'ine…

Ey mâh-ı bereketimiz!

Ey mah-ı istiğfar!

Ey mâh-ı leylet'ül-kadir!

Bereket yağdı hanemize, nimetin kadrini nakşettin ezan sesine… Günler geçti, gökyüzüne serpiştirdiğin yıldızlı mavi geceler sabaha erdi…

Hiç bitmeyecek sanmıştı gönüllerimiz… “Elveda”ya bulanırken kalpler, öyle bir gece lûtfettin ki adına “Leylet'ül-kadir” dedin, bizi ona erdirdin…

Ve Ey Şehr-i Ramazan!

Bu bayram sabahı gönlümüzün aydınlığı her saniyede ziyâdeleşiyor. Ruhlarımız kanatlanıp kıt'a kıt'a, iklim iklim dolaşıyor yeryüzü coğrafyasında. Bir yanımız Anadolu, bir yanımız Orta Asya, bir yanımız Hicaz oluyor, Endülüs oluyor diğer yanımız… Adın bir Ramazan ve Bayram Medeniyeti esasında…

Gönlümüze ışıklar doldurmak ve terennüm etmek sevinci, huzuru bu bayram sabahı….

“Şehr-i Ramazan, demsazan gamnak mişeved

Ah elveda vah elveda Mah-ı Ramazan elveda!”

* Yazar

Kaynak : http://yenisafak.com.tr/Yorum/?t=20.09.2009&i=212068

İstanbul’un Fethi ve Fatih Sultan Mehmed’in Osmanlı İlim ve San'atına Katkıları (Yayınlanmış Makale) ىستانبولون فتهي و فاتيه سولتان مهمدين اوسمانلي ايليم و ساناتينا كاتكيلاري

2009-08-26T02:12:00.000-07:00

Aydın ÇAKIRTAŞ*

Feth-i İstanbul’a nusret bulmadilar evvelûn

Fethedip Sultan Mehemmet kıldı tarih âhirûn

Hızır Bey

Feth-i Mübîn, hem dünya ölçeğinde hem de yaşadığımız coğrafyada etkileri halen devâm etmekte olan büyük bir hâdisedir. 15. yüzyılın ortalarında kimi iç ve dış nedenlerin varlığı Fâtih Sultan Mehmed’i Konstantiniye’yi bir an evvel fethedip imparatorluğun gücünü pekiştirmeye sevk etmiştir. Nitekim Bizanslılar, Timur’dan sonraki dönemde Osmanlı şehzâdeleri arasındaki taht yarışı ve haçlı tehdidi sebebiyle ayakta kalmayı başarabilmişlerdi. Fethi takip eden yıllarda Fâtih Sultan Mehmed’in öncelikli meselesi savaşlarla Anadolu ve Rumeli’deki merkezi otoriteyi güçlendirmek olmuştur.1

Sultan II. Mehmed’in bu şehri Osmanlı Devleti’nin payitahtı yapması, İstanbul’un fethinin dünya tarihindeki konumunu da belirlemiştir. Avusturyalı tarihçi Paul Wiltek’in şu tespitleri bu noktada mühimdir: “Barbar göçebeler olmaktan çok uzak bulunan galipler, İslâm dünyasında kemalini bulan yüksek medeniyete tamamıyla sahiptiler ve şimdi bunun için yeni bir merkez yarattılar. Bu yeniden ihyâ edilen şehirle, Türklerin bu muhteşem İstanbul’u ile, zihinlerimizde bir defa daha beş yüzyıl önce mukadderatı tâyin eden hâdiseye dönelim ve bunu tarihin bir nirengisi olarak görelim; çok zaman önce ölmüş olan Şarkî Roma’nın sonu olarak değil, fakat daha ziyâde, asırlarca devam edecek olan bir imparatorluğun doğuşu olarak bu hâdise Asya’nın ve Avrupa’nın mukadderâtına şekil verdi.” 2

0İstanbul’un fethi şüphesiz Batı dünyası ile olduğu kadar Doğu-Arap İslâm coğrafyası ile olan ilişkiler için de bir dönüm noktası olmuştur. Dönemin tarihçileri Fâtih’in Doğu İslâm beldelerinin yöneticileriyle yaptığı yazışmaları kaydederek bu sıcak ilişkileri belgelemişlerdir.3

Fetihle birlikte Türk Cihan Devleti olma yolunda Osmanlı coğrafyasında bir Rönesans gerçekleşmiş, her alanda olduğu gibi ilim, kültür ve sanatta da fevkalâde gelişmelere imzâ atılmıştır. Asıl üzerinde durmak istediğimiz mevzuu da İstanbul’un fethinden sonra, kendisi de bir sanatçı, entelektüel olan Fâtih’in öncülük ettiği ilim ve sanat hareketlerini çok fazla detaya girmeden özet niteliğinde ortaya koymak, dönemin heyecanını bir nebze de olsa hissiyâtımıza yansıtmaktır. Ancak bunun için evvelâ Fâtih Sultan Mehmed’in kişiliğini ve mefkûresini iyi okumak lâzım gelir.

Fâtih’in manevî ve edebî şahsiyetinin şekillenmesinde babası II. Murad’ın etkisi olmuştur.4 İyi bir şair, mutasavvıf ve ilim dostu olan babası II. Murad, Emîr Sultan, Hacı Bayram Velî gibi gönül sultanlarının ikliminde yetişmiştir.5 Saltanatı döneminde şehzâdelerin donanımlı bir şekilde yetişmesi yolunda disiplinli ve sistemli yapıyı da Sultan II. Murad kurmuştur.6 İşte böyle disiplinli bir ortamda Fâtih Sultan Mehmed şehzâdelik yıllarında Molla Gûrânî, Molla Husrev, Hocazâde ve Molla Alaüddin-i Tûsî 7 gibi âlimlerin rahle-i tedrisinden geçmiş, hükümdarlığı döneminde de tasavvufî bir yaşamı benimseyerek Akşemseddin’den istifade etmiştir. Bu dönemde isimleri zikredilen âlimlerin arasında Hızır Bey Çelebi, Ali Kuşçu, Sinan Paşa, Molla Lütfî gibi isimler de vardır.

Tasavvufî terbiyesini Avnî mahlasıyla kaleme aldığı şiirlerine yansıtarak mecâzî düşünceyi, estetik birikimi, kültürü en ihtişamlı haliyle ortaya koymuştur.8 Bizans müverrihlerinden Krititovulos Fâtih’in, Arapça ve Farsça’dan başka İbranice, Keldanice, Yunanca, İslavca ve Lâtince bildiğini yazmakta ise de bunun mübalağalı olduğu düşüncesi ağırlıktadır. Belki diğer dillerde biraz konuşma lisanını bilecek ve anlayacak kadar Rumca ve Lâtince bildiği tahmin edilirse de diğerleri şüphelidir. 9

Fâtih Dönemi Osmanlı İlim ve Sanatındaki Gelişmeler:

Fâtih Sultan Mehmed’in İstanbul’un fethinden sonraki imar faaliyetlerini “büyük cihad” olarak adlandırması, ortaya koymak istediği cihân-şümûl devletin başkenti olacak İstanbul’u farklı din ve milletten insanların da birlikteliğiyle bir kültür şehri, merkezi yapmak düşüncesini desteklemektedir.10 Fetih sonrası kurulan ilk kültür müesseselerine baktığımızda ismini müderrisinden alan Zeyrek Medresesi’ni görürüz. Sonrasında Semaniye Medreseleri kurulana kadar tedrise camiye tebdil edilen Ayasofya’da devam edilmiştir.11 Fethi takip eden yıllarda ilk yapılan binalardan birisi Beyazıd’daki Eski Saray’dır. II. Mehmed’in Manisa’dan Edirne Sarayı’na taşıdığı kitaplar, Eski Saray’ın tamamlanmasından sonra buraya nakl edilmiştir. Daha sonra da Yeni Saray (Topkapı Sarayı)’a taşınmıştır. Fâtih’in topladığı kitaplar arasında Euclidis hendesesi, Yunanlı müelliflere ait bir mecmua, taşlar ve havyalar hakkında bir yazma, Aristo’nun Kevn ü fesad eseriyle hayvanat kitabı vardır.12 Devrin ünlü âlimlerinden Molla Lütfi’nin bir süre bu kütüphanede hâfız-ı kütüb (kütüphaneci) olarak görev yaptığı da bilinmektedir.13 Öyle ki Molla Lütfi hâfız-ı kütüplüğü sırasında Sultan Fâtih ile samimi diyaloglar da yaşamıştır. Bunlardan bir diyalog örneği dönemin letâfetini hissetmek açısından zikredilmeye değerdir. İsmail Erünsal bu diyaloğu Tezkireci Sehi’den şu sözlerle nakleder:

“Rivayet iderler ki bir gün Sultan Mehmed bir kitab murad idünüb Kitabhaneye gelmiş. Molla Lütfi’ye hitap idüp bana şol kitabı alıver diyü emreyledi. Kitap bir yüksecük yirde bulınub eli kitaba irmedi. Kitablar öninde yirde bir mermer pāresi taş yaturmış. Mevlânâ lütfi ol taşa basub kitabı alub Padişah eline vireyin dimiş-iken Sultan Mehmed merhum incinüb hay neyledün ol taş İsa Aleyhisselam mevlididür, o taş üstine doğmışdur didi. Molla Lütfi dahi nesne dimeyüb kitabhanede hizmetine meşgul olub hizmet iderken kitablar üstine örtülmiş bir köhne bez pāresin görür. Güveler yemiş, delük delük eylemiş üstü kapkara toz olmış yatur. Nazükligile ol beze iki elinün parmağı ucıyla edeb ve ihtiram birle yapuşub ol bezi getürüb i’zāz u ikrām uslubunda Sultan Mehmed’in oturduğu yirde dizi üstine kor. Sultan Mehmed bunı göricek bi-huzur olub bunı benüm üstüme neye getürdün diyicek Molla Lütfi devletlü Padişah neye bi-huzur olursuz. Bu bez İsa Peygamberin bişigi bezidür diyü cevab virdi.” 14

Fâtih’in inşâ ettirdiği medreselerin vakfiyelerinde dinî ve aklî ilimlerin okutulması şartı vardır. Bu medreselerde eğitim görenler bürokraside, yargıda vb. kurumlarda önemli vazifelere atanıyorlardı.15 Ayrıca bu dönem içinde tıp bilimine de önem verilmiştir. Nitekim fetihten sonra Fâtih Sultan Mehmed, İstanbul’da kurduğu medresenin yanına 1470 yılında bir hastane (darüşşifâ) yaptırmıştır.16 Fatih Darüşşifâsı, Süleymaniye Külliyesi’nin yapımına kadar önceliğini muhafaza etmiştir. Bu Dârüşşifâ ile ilgili en eski bilgilere Fâtih Vakfiyesi’nden ulaşmak mümkündür.17

29 Mayıs 1453 tarihi Osmanlı Tarihi’nin ilim ve sanat dahil tüm şubelerinde klâsik dönemin başlangıcına ortam hazırlamıştır. Bu dönemde mimaride, mûsikide, şiir ve edebiyatta, hat ve tezhip sanatlarında ciddi adımlar atılmıştır. 15. yüzyıla kadar Anadolu’daki kültür ve yerel toplum yapısının kökleri Doğu İslâm kültürünün bir devamıydı. Ancak Konstantiniye’nin fethinden sonra Osmanlı Devleti yeni bir coğrafyayla irtibat kurmuş ve Batı dünyasına bir adım daha yaklaşmıştır. Bu da işin doğası gereği ilmî ve sanatsal yakınlaşmayı beraberinde getirmiş, batı dillerinden eserler tercüme edilmeye başlanmıştır.18 Fâtih, Akdeniz toplumlarını mercek altına alarak sanatçılarını devletin himayesine almış, batılı sanatçılara kendi portrelerini yaptırmaya başlamıştır. Bu gelenek sonraki padişahlar için bir gelenek haline de gelmiştir. 19 Hatta Avrupa ressamlarından sadece J.Bellini’nin değil, onunla birlikte birkaç ressamın varlığından da söz edilmektedir. Jorji adındaki ressam da onlardan bir tanesidir.20

İran etkisi görülen bazı sanatlarda bu yüzyılın sonunda tekâmül sürecine girilmiştir. Örneğin doğu unsurlarından arındırılmaya çalışılmış bir çini sanatı İznik’te ortaya çıkar.21

Fetih sonrası Osmanlı askerî, sivil ve dinî mimarisi de hızlı bir gelişme gösterir. Nitekim askerî mimaride Fâtih Boğaz denetimini sağlamak için dedesi Bayezid’in yaptırdığı Anadolu Hisarı’nın karşısına Avrupa yakası kıyılarında Rumeli Hisarı’nı yaptırmıştır.22 Şehrin imarı için tüm hayır sahipleri seferber edilip, vakıflar kurularak ilmî kuruluşlar çalıştırılmış, İstanbul Doğu ve Batı kültürlerinin kaynaştığı bir ilim merkezine dönüştürülmüştür.23 Ayasofya’nın haşmetine karşılık İstanbul’un alınmasından sonra Fatih Külliyesi’nin metruk bir kilise arazisine yapılışı, Hadîkatü’l-Cevâmi’deki 24 “Der Beyân-ı Câmi´i Fâtih Sultân Mehmed Hân-ı Sânî” bahsinde şu satırlarla aktarılmıştır: “Sultân Mehmed Câmi´i bânîsi” âl-i Osman’dan yedinci pâdişâh olan Ebû’l-feth Sultan Mehmed Hân hazretleridir. Câmi´-i mezbûrun yeri mukaddema bir kilisanın mahalli olub, harâb ve hâlî oldukdan sonra binâ olunmayub kalmış idi. Ol mahalle sultân-ı mezbûr birer şerefe ile iki minâreli bir câmi´i şerîf binâ eylemişdir.” 25 Fâtih Külliyesi ile birlikte Edirne’deki Bayezid Külliyesi gibi büyük yapılar daha evvel var olan mimarî anlayışa yepyeni bir ivme kazandırmıştır.26 Pek çok mimarî meselenin hallolduğu ve sonrasındaki klâsik dönem camilerine örnek teşkil eden ancak ideal olan mimarî plânın henüz gerçekleşmediği Edirne Üç Şerefeli Cami’den sonraki örneklerde revaklı, şadırvan avlulu camiler Osmanlı Sanatı’nın kendine has üslûbunun ortaya çıktığını göstermektedir. Artık bundan sonraki asırlarda camilerdeki kubbe-mekân ilişkisinin geliştiği, Mimar Sinan’la birlikte kademe kademe yükselişle mekânda vahdet bilincinin zirveye çıktığı görülür

Fâtih döneminde sadece İstanbul’daki câmi ve mescid sayısı 192’dir. Buna medrese, mektep, han, çarşılar, bedestenler, hamam ve su tesisleri, hisarlar, saraylar, türbeler de eklendiğinde 500’ün üzerinde eser ortaya çıkmaktadır. Bu yapılar içerisinde isimleri ön plâna çıkanlar; Rumeli Hisarı, Hisar Câmi, Fâtih Câmi ve Külliyesi, Saray-ı Atik, Saray-ı Cedid (Topkapı Sarayı), Çinili Köşk, Kapalı Çarşı, Mahmud Paşa Câmi, Murad Paşa Câmi, Dâvûd Paşa Câmi, Rum Mehmed Paşa Câmi’leridir.27

Bu dönem Osmanlı hat sanatında da yeni gelişmelerin olduğunu görmekteyiz. Özellikle mimarî ile birlikte tüm ihtişamını seyrettiğimiz hat sanatı bilhassa dinî mimarîde ön plândadır. Hat sanatı kitâbelerle birlikte, camilerin kubbe, mihrap ve minberlerinde, Lafza-i Celâl, İsm-i Nebî ve Çiharyâr-ı güzîn isimleriyle 28 tezyînatın önemli unsurları haline gelmiştir. Böylelikle Osmanlı mimarî satıhlarında estetik bir ritim yakalanmış; eserlerin iç ve dış mekânlarında tezyînî unsurlar da dâhil olmakla birlikte yekpâre bir uyum sağlanmıştır.

Bayezid’in Amasya valiliği zamanında hat sanatında başlayan yenileşme ve üslûb belirleme heyecanı İstanbul’un fethiyle birlikte hızlanmış, güzel sanatlara yönelik pek çok hamleler yapılmıştır.29 Fâtih, âlimlere, şâirlere, ressamlara imkânlar bahşettiği gibi dönemin hattatlarına da kol kanat germiştir. Özellikle celî yazı önemli bir gelişme kat etmiş, Aklâm-ı Sitte denilen sülüs ve çeşitleriyle birlikte divânî yazı dönemin yâdigârı olmuştur.30 Aklâm-ı Sitte’den bağımsız olarak doğan nesta´lik hattının da Fâtih Sultan Mehmed döneminde neşv ü nemâ bulmaya başladığı görülür.31 Dönemin en meşhur hattatları Edirneli Yahyâ es-Sûfî (Yahya Sôfî), oğlu Ali Sôfî, Abdullah Amâsi, Muhiddin Amâsi, Cemâl Amâsî, Şeyh Hamdullah Amâsî, Muhiddin Amâsî ve Tac Bey’dir. Aynı şöhrette olmamakla beraber İkinci Bayezid ile Şehzâde Korkut da aynı dönemin hattatları arasındadır.32 Fâtih Camii şadırvan dışında ve pencere üstündeki meşhur Fâtiha sûresi Yahyâ Sôfî’nin hattıdır.33 Topkapı Sarayı Bâb-ı Hümâyun kapı kemeri aynasındaki müsennâ besmele ve “inne’l-müttekine…” âyeti, inşâ kitâbeleri ile “nasrun minallah…” âyet-i kerîmesi ve Fâtih Camii inşâ kitâbeleri de Ali b. Yahya Sôfî’nin hattıyladır.34

Fâtih Sultan Mehmet kitap sanatlarına da oldukça meraklıydı. Sarayda şöhretli ressamlarla nakkaşlardan oluşan bir Nakkaşhâne (Nakışhâne) kurdurup, Edirne ve Anadolu’nun en hatırı sayılır hattat, müzehhip ve nakkaşlarını getirterek bunların başına dönemin ünlü nakkaşı Baba Nakkaş’ı koyduğu malûmdur.35 Özbek asıllı olan Baba Nakkaş Evliyâ Çelebi’ye göre Sultan Bayezid’in yakınları arasındadır. Sarayın kapısı ile divanın kapısının süslemesi, Bayezid Meydanı’ndaki Eski Saray’ın sundurmaları, bu ressamın eseridir.36 Fâtih’in sarayında bir diğer ressam Sinan Bey’dir. Resmi Venedik’te öğrenen bu sanatçının Topkapı Sarayı’nda, kendisi tarafından yapılmış bir Fâtih portresi bulunmuştur.37 Bu portre bazı sanat tarihçileri tarafından Rönesans resminin iç boyutlu karakterinin stilize edilmiş bir denemesi olarak görülür.38

Nakkaşhâne geleneği Timurlu sarayı ve Anadolu Selçukluları’ndan beri süregelmiştir. Özellikle hükümdar saraylarında görülen bu geleneği Osmanlı sultanları da devam ettirmişler, Edirne ve İstanbul merkezli faaliyet gösteren nakkaşhâneler özellikle saray eşrafına hat, minyatür, tezhip ve cilt sanatını yansıtan pek çok nadide yazma eserler takdim etmişlerdir.39 Kaynaklarda Fâtih’in zamanından kaldığı bilinen minyatür bulunmadığı, tarihi bilinen en eski minyatürlü elyazmalarının II.Bayezid zamanından kaldığı zikredilmektedir. Topkapı Sarayı Müzesi’nde muhafaza edilen, yazımı 1498’de biten Farsça bir Hamsenin farklı sanatçılar tarafından II. Bayezid döneminde resimlenmiş olduğu da ileri sürülen görüşler arasındadır.40 Saray Nakışhânesi’nde yapılan bir diğer kitap sanatı da cild sanatıdır. Her ne kadar Osmanlı cildinin klâsik dönemi II. Bayezid ile başlatılsa da Fatih dönemi Saray Nakışhânesi’nden çıkmış, daha çok siyah deriden yapılmış, sağlamlık ve zarafeti ile dikkati çeken cild örnekleri verilmiştir.41 Bütün bu sanatlarla bağlantılı olarak Fâtih’in yaptığı önemli bir başka çalışma da “Ehl-i Hiref” denilen sanatkâr teşkilatını kurumsallaştırmasıdır. Bu teşkilâtın zamanımıza ulaşan en eski defteri 1526 tarihlidir.42 Ehl-i Hiref teşkilâtının kurumsallaşmasıyla birlikte sanatçıların hakları muhafaza edilmiş ve kaliteli eserlerin çıkmasına ortam hazırlanmıştır.

Fâtih sarayı, edebiyat ve mûsikîde de geniş bir himaye alanı oluşturmuştur. Uluğ Bey, Hüseyin Baykara, Bâbür saraylarının yetiştirdiği sayısız ilim ve sanat adamlarına karşı II.Murad ve Fâtih saraylarının yetiştirdiği binlerce âlim ve sanat erbabı şâirleri yoğun bir medeniyet alış verişinde yarışıyorlardı. Şüphesiz bu dönemi besleyen en önemli kaynak 14. yüzyıldı. 43 Dönemin edebiyat ahengi içerisinde, “Dede Korkut Hikâyeleri, Gülşehrî’nin Mantıku’t-Tayr tercümesi, Âşık Paşa’nın Garipnâme’si, Ahmedî’nin Divân-ı İskendernâme’si, Cemşîd ü Hurşîd mesnevîsi, Şeyhzâde Ahmed’in Kırk Vezir hikâyesi, Nesîmî’nin yanık şiirleri, Yunus Emre ilâhileri ve Bektâşî nefesleri” zikredilebilir. Şeyhî ise bu dönemin büyük şâirlerinin başında gelmektedir.44 XV. yüzyılda II. Murad ve Fâtih ile oğlu II. Bayezid’in özellikle mûsikî sahasındaki teşvikleri önemlidir. II. Murad’ın Enderun’da verilen eğitim sırasında okutulacak olan derslere şiir, inşâ ve mûsikîyi de ilâve etmesi önemli bir gelişme olarak görülür. Hatibzâde, Behram Ağa, Ali Balı, Durak, Obeydî, Derûnî, Hasan Can Çelebî’ler, Şeyh Abdülali ve Emîr-i Hac, Fâtih Sultan Mehmed’den III.Murad’a kadar gelen altı padişah devrinin başlıca büyük mûsikîşinaslarıdır.45

Sonuç olarak İstanbul’un fethi Osmanlı Devleti’nin hemen her alanını büyük bir tekâmül sürecine sokmuştur. Büyük komutan, devlet adamı, şair, sanatkâr ve mutasavvıf Cennet Mekân Fâtih Sultan Mehmed Han’ın ilme ve güzel sanatlara yaptığı katkıyı lâyık-ı veçhiyle anlatmak evvelâ şahsı acîzânemce oldukça zordu. Buna rağmen çok fazla tafsilâta girmemeye gayret ederek özet bilgiler sunmaya çalıştık. İstanbul’un fethinden sonraki dönemin ruhunu bir nebze de olsa hissiyâtınıza yansıtabilmişsek ne mutlu bize…

* Marmara Ünv. Sosyal Bilimler Enst. İslâm Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı, MA.

Dipnotlar:

(1) Halil İnalcık, Osmanlı İmparatorluğu Klâsik Çağ (1300-1600), Onuncu Baskı, İstanbul, 2008. s.29.

(2) Ercüment Kuran, “İstanbul’un Fethinin Dünya Tarihindeki Yeri”, II. Uluslar arası İstanbul’un Fethi Konferansı, İstanbul, (30-31 Mayıs, 1 Haziran 1997) s. 163.

(3) Ayiz İbn Harâm er-Rûkî, “İstanbul Şehrinin Osmanlılar Tarafından Fethinin Doğu Arap-İslâm Dünyası Üzerindeki Etkisi”, II. Uluslar arası İstanbul’un Fethi Konferansı, (30-31 Mayıs, 1 Haziran 1997) s.269.

(4) Sâmiha Ayverdi, Edebî ve Mânevî Dünyâsı İçinde Fâtih, Kubbealtı, İstanbul, 2005. s.21.

(5) Ayverdi, a.g.e., s.24.

(6) Ayverdi, a.g.e., s.29.

(7) A.Süheyl Ünver, Fatih Devri Hamlelerine Umumî Nazar, Fetih Derneği, İstanbul, 1953. s.6.

(8) Muhammed Nur Doğan, Fatih Divanı ve Şerhi, Erguvan, 2004. s.11.

(9) İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi II, TTK, Ankara, 5.bs., 1988. s.149.; Halil İnalcık, “Mehmed II”mad., DİA, s.395. ; A.Süheyl Ünver, a.g.e., s.8.

(10) İsmail E. Erünsal, Türk Kütüphaneleri Tarihi II: Kuruluştan Tanzimat’a Kadar Osmanlı Vakıf Kütüphaneleri, Atatürk Kültür Merkezi, Ankara, 1988. s.15.

(11) Erünsal, a.g.e., s.16.

(12) A. Süheyl Ünver, İlim ve Sanat Tarihimizde Fatih Sultan Mehmed, İstanbul Üniversitesi, İstanbul, 1953.

(13) Erünsal, a.g.e., s.16.

(14) Erünsal, a.g.e., s.16.

(15) Fatih dönemi medreselerinin eğitim sistemleriyle ilgili bkz. Ekmeleddin İhsanoğlu, Büyük Cihad’dan Frenk Fodulluğuna, İletişim, İstanbul, 1996. s.23.

(16) Sebahattin Aydın, “Modern Tıp Penceresinden Osmanlı Tıp Anlayışına Bakış”, Osmanlılarda Sağlık I, Biofarma, İstanbul, 2006. s.33.

(17) Dr. Necdet Yılmaz, Dr. Coşkun Yılmaz, “Osmanlı Hastahâne Yönetmelikleri: Vakfiyelerde Osmanlı Dârüşşifâları”, Osmanlılarda Sağlık I, Biofarma, İstanbul, 2006. s.43

(18) “Edward Gibbon, Plutarque’ın meşhur adamların hayatı isimli eseri, Fâtih’in emriyle Yunanca’dan Türkçeye çevrilmiştir. Fatih’in sarayında biri Lâtince diğeri Yunanca bilen iki kâtip bulunuyor ve bunlar Padişaha eski çağlar tarihini öğretiyorlardı. Pâdişahın emriyle tercüme edildiği rivayet olunan İtalyalı Giovanni Mario Angiolello’nun Uzun Hasan’ın hayat ve mukadderatına dair eseri varmış, fakat görülmemiştir. Yine Fâtih’in emriyle Batlemyus’un coğrafyası da tercüme edilmiş olup aslı Ayasofya Kütüphanesi’ndedir. Uzunçarşılı, a.g.e., s.149.

(19) Doğan Kuban, Çağlar Boyunca Türkiye Sanatının Ana Hatları, Yky, 2.bs. İstanbul, 2005. s.139.

(20) A. Süheyl Ünver, İlim ve Sanat Bakımından Fatih Devri Notları, İstanbul Belediyesi, 1947. s.28.

(21) Kuban, a.g.e., s.139.

(22) İnalcık, a.g.e., s.29.

(23) Muhiddin Serin, Hat Sanatı ve Meşhur Hattatlar, Kubbealtı 2.bs., İstanbul, 2003. s.88.

(24) Hadikatü'l-Cevami Ayvansarâyî Hüseyin Efendi'nin 1768 yılına dek İstanbul'da yapılmış bulunan 821 cami ve mescidi teker teker dolaşıp, her birinde bir veya daha ziyâde vakit namaz kılarak yaptığı inceleme ve araştırma sonucunda bunların banilerini, bani-i sanilerini, minber vaz' edenlerini, buralarda başkaca vakıflar tesis edenleri, bu cami ve mescidlerin civarında bulunan mekteb, medrese, tekke, çeşme, sebil, konak, sahilsaray vs. dinî ve sivil mimarî eserler ile bunların yakınlarındaki mezarlıklarda yatan meşhurların hayatlarını, tekkelerin meşayihini, konuyla ilgili önemli insanların tercüme-i hallerini hazırlamış olduğu önemli bir eserdir.

(25) Ayvansarâyî Hüseyin Efendi, Hadîkatü’l-Cevâmi´ : İstanbul Câmileri ve Diğer Dînî-Sivil Mi´mârî Yapılar, haz. Ahmed Nezih Galitekin, İşaret, İstanbul 2001, s.48.

(26) Kuban, a.g.e., s.140.

(27) Ekrem Hakkı Ayverdi, Osmanlı Mimârîsinde Fâtih Devri (1451-1481), Fetih Cemiyeti, 2.bs. İstanbul, 1989. s.538-544. ; Oktay Aslanapa, Türk Sanatı, Remzi Kitabevi, 6.bs. İstanbul, 2003. s.239.

(28) Aziz Doğanay, Türk Yapı Detaylarının Klasik Dili, Klasik, İstanbul, 2006.s.51.

(29) Serin, a.g.e., s.87.

(30) Ekrem Hakkı Ayverdi, Fâtih Devri Hattatları ve Hat Sanatı, Fetih Derneği, İstanbul, 1953. s.3.

(31) Serin, a.g.e., s. 88.

(32) Ekrem Hakkı Ayverdi, a.g.e., s.6. ; Sâmiha Ayverdi, a.g.e.,s.113. Ayrıca adı geçen hattatların hayatları için bkz. Tuhfe-i Hattâtîn, Gülzâr-ı Savâb, Devhatü’l-Küttâb vb.

(33) Ayrıntılı bilgi için bkz. “Yahyâ es-Sûfî Edirneli’dir. Yahyâ Rûmî diye de bilinir. Fâtih Sultan Mehmed devrinin meşhur hattatıdır. 882’de (1477-78) vefat etmiştir. (Ayverdi, Fâtih Devri Hattatları ve Hat Sanatı, s.49 ; Müstakimzâde, Tuhfe, s. 583-584; Nefeszâde, Gülzâr-ı Savâb, s.47; Suyolcuzâde, Devhatü’l-Küttâb, s.143; Habîb, Hat ve Hattâtan, s. 159.)” Serin, a.g.e., s. 87.

(34) Serin, a.g.e., s.90.

(35) A.Süheyl Ünver, Fatih Devri Hamlelerine Umumî Nazar, Fetih Derneği, İstanbul, 1953. s.13-14.; Çiçek Derman, “Osmanlılar’da Tezhip Sanatı”, Osmanlı Medeniyeti Tarihi II,, Zaman, İstanbul, 1999. s.487.

(36) Celâl Esad Arseven, Türk Sanatı, Cem, İstanbul, 1973.s.225.

(37) Arseven, a.g.e, s.225.

(38) Kuban, a.g.e., s.180.

(39) Çiçek Derman, a.g.e, s.487.

(40) Kuban, a.g.e., s.181.

(41) Mine Esiner Özen, Türk Cilt Sanatı, Türkiye İş Bankası, Ankara, 1998. s.17. ; Ahmet Saim Arıtan, “Ciltçilik” mad., DİA, a.552.

(42) Derman, a.g.e., 488.

(43) Sâmiha Ayverdi, a.g.e.,s.194

(44) Ayverdi, a.g.e., s.195.

(45) Cinuçen Tanrıkorur, “Osmanlı Mûsikîsi”, Osmanlı Medeniyeti Tarihi II, Zaman, İstanbul, 1999 s.505-506. ; Nuri Özcan, Türk Mûsikîsi Tarihi, Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi, 2001. s.17.

Balkanlar’daki Osmanlı Sanatı’na Dair Bibliyografik Bir İnceleme (Makale)

2009-08-26T02:03:00.000-07:00

Çakırtaş, Aydın. "Balkanlar'daki Osmanlı Sanatı'na Dair Bibliyografik Bir İnceleme". Kültür. Rumeli Özel, Sayı 14, 2009, s.150-153.

Balkanlar’daki Osmanlı Sanatı’na Dair Bibliyografik Bir İnceleme (Yayınlanmış Makale) بالكانلار’داكى وسمانلى صاناتي’نا ضاير بيبلييوكرافيك بير ىنجلمه

2009-08-26T01:47:00.000-07:00

Aydın ÇAKIRTAŞ*

Giriş

Balkanlar, tarih boyunca birçok millete, kültüre ve dine ev sahipliği yapmış bir coğrafyadır. Avrupa kıtasının güneydoğusunda yer alan topraklara, Balkanlar, Balkan Yarımadası gibi isimler verilse de tarihte meydana gelen savaşlardan dolayı kötü bir ün yaptığı için bölge daha ziyade Güneydoğu Avrupa şeklinde adlandırılmaktadır. Buna rağmen Balkanlar’ı Balkanlar olarak yâd etmek inanıyorum ki köklü mazimizi istikbale taşıyabilmenin de temelidir.

Adını dahi Türkçeden alan, Türk, Slav ve Germen kültürlerinin çeşitli dönemlerde hakimiyet mücadelesi verdiği Balkanlar, Yunanistan, Bulgaristan, Makedonya, Arnavutluk, Kosova , Sırbistan, Karadağ ve Bosna-Hersek gibi ülkelerden müteşekkildir. Bunların yanında Türkiye, bu coğrafyada bir miktar toprağı bulunduğundan; Romanya, Hırvatistan, Slovenya, Macaristan ve Moldova ise tarihî bağlarından dolayı Balkan ülkesi sayılırlar.

Osmanlı Devleti’nin 14. Yüzyılın ikinci yarısından itibaren bir sınır beyliği olmaktan çıkıp cihan devletine dönüşmeye başlamasıyla birlikte Balkan coğrafyasının kapıları Türklere açılmış, böylelikle batıya doğru bir genişleme olanağı bulunmuştur. Rumeli’deki fetihler Osmanlıların Balkanlardaki hakimiyetini güçlendirdi ve 1371’e gelindiğinde Balkan yarımadasındaki önemli yollar Türklerin denetimine geçti. Bu tarihlerden itibaren Türkler Balkanlar’ı yurt edinmeye ve yaşadıkları bölgelerde kendi kültürel unsurlarını yaşatmaya başladılar. İstanbul’un fethine kadarki süreçte de Bursa, Edirne, Gelibolu, Serez, Vardar, Üsküp, Manastır, Selanik, Filibe, Belgrat, Prizren ve Piriştine gibi şehirler birer kültür merkezi haline geldi. İstanbul’un fethi ile de Osmanlı kültür coğrafyasındaki Anadolu kültür merkezleri oluştu.

Balkan halkları, 14.-18. yüzyıllar arasında din ve dilini değiştirmeden Türk usulü yaşamışlardır. Balkan yarımadasının Osmanlılara geçmesiyle birlikte bu coğrafyada yaşayan halkların yaşam biçimleri, gelenek ve görenekleri, Türk dilinin yaygınlaşması, cami, medrese, türbe, hamam gibi mimari yapıların inşa edilmesiyle birlikte topyekun bir değişime uğramıştır. İşte bu değişim rüzgarını hızlandıran ve bana göre Osmanlı’nın yükselişini sembolize eden mimari elemanların incelenmesi, kayıt altına alınması ve gelecek kuşaklara emanet bırakılması son derece mühim bir vazifedir. İşte bu vazifenin bilinci içerisinde yazmaya niyetlendiğimiz bu makalede, yıllarını Osmanlı kültürü ve sanatına vakfetmiş, yüksek mimar olması münasebetiyle hasseten Osmanlı mimarisini inceleyerek pek çok kaynak esere imza atmış merhum Ekrem Hakkı Ayverdi üstadın aziz hatırasını yâd etmek amacıyla “Avrupa’da Osmanlı Mimârî Eserleri” adlı 4 ciltlik kaynak eserini tanıtmaya ve incelemeye çalışacağız. İnanıyorum ki bu kaynak eserin gündeme gelmesi Osmanlının Balkanlarda bıraktığı kültürel mirasın hissedilmesi bakımından son derece önemlidir.

“Avrupa’da Osmanlı Mimari Eserleri”

Merhum Ekrem Hakkı Ayverdi, “Fatih Devri Mimari Eserleri” , “Osmanlı Mimarisi: II.Bayezid, Yavuz Selim Devri” , “Osmanlı Mimarisinin İlk Devirleri: Ertuğrul, Osman, Orhan Gaziler, Hüdavendigar ve Yıldırım Bayezid” , “Osmanlı Mimarisinde Çelebi ve II. Sultan Murad Devri” gibi kaynak eserler ön plânda olmak üzere pek çok önemli esere imza atmış değerli bir şahsiyet. “Avrupa’da Osmanlı Mimari Eserleri” adlı dört ciltlik kaynak eseri de bu saydığımız ve hatta sayamadığımız diğer eserleri içinde önem atfedilen bir çalışma. Köklü bir mefkûreye sahip olmanın ürünü olan bu eser merhum Ekrem Hakkı Ayverdi idaresinde İ. Aydın Yüksel, Gürbüz Ertürk ve İbrahim Numan’dan oluşan bir heyet tarafından, arşiv kaynakları büyük bir titizlikle taranarak, yerinde yorucu tetkik, rölöve ve fotoğraf tespitleri yapılarak vücuda getirilmiştir. Eserin oluşma aşamasında, Vakfiyeler, Vakıflar Genel Müdürlüğü’ndeki cihat defterleri, Osmanlı müelliflerinin binalar hakkında verdikleri bilgiler, Evliyâ Çelebi’nin binalar hakkında verdiği tafsilatlı bilgiler, Üniversite Kütüphanesi, İstanbul Belediyesi Kütüphanesi, Süleymaniye Kütüphanesi, Bayezid Kütüphanesi ve Alman Arkeoloji Enstitüsü Kütüphanesi’ndeki eserler ve vesikalardan, Türkiye’nin muhtelif kütüphanelerinden ve arşivlerinden sağlanan bilgi ve belgeler titizlikle taranmıştır. Külliyat, Avrupa kıtasında Osmanlı Türkleri’nin hakimiyetleri altına girmiş olup da ardından ellerinden çıkan memleketlerde yapıp bıraktıkları mimari eserleri bir envanter çalışması gibi ciltler halinde bir arada toplamak gayesiyle yapılmış. Fetih Cemiyeti’nin ikinci baskı için hazırladığı izahatta, ilk çalışmaların 1975 yılında başlamış olduğu ve 25 yıl aradan sonra ikinci baskının yapıldığı yazılıdır. Bu izahatı ve kütüphane kataloglarından yaptığımız incelemeyi esas aldığımızda ilk baskının 75 ile 80 arasında olması muhtemeldir. Zira, kataloglara göre birinci baskının birinci cildinde tarih kaydı bulunmamaktadır.

Elimizdeki ikinci baskının birinci cildi Romanya ve Macaristan’daki mimari abideleri kapsamaktadır. Müellifler 1976 sonlarında Romanya’da, Macaristan’da ve birkaç gün Yugoslavya’da olmak üzere 45 gün kadar süren bir gezi yapmışlar ve ilk iki ülkedeki Osmanlı eserlerini bu I. ciltte toplamışlardır. Bu cildin takdiminde yer alan şu ifadeler bize mimari eserlerin incelenmesi mevzuunda derin bir hassasiyet telkin eder: “Bir âbideyi tetkik için göz kâfi değildir; bütün seziş melekelerinin harekete geçirilmesi lâzımdır. Zîrâ binanın derûnî bir hayatiyeti vardır. Bina cansız değildir; yapıcıları kendi manalarını taş halinde abideleştirmişlerdir; ruhlarını ona nefh etmişlerdir. Bu yüzden eser size şahsiyetini ifşa eder, sizinle sohbet eyler.”

Toplam 283 sayfadan oluşan eser fiziksel özellik itibarıyla bordo cilt üzerine altın sarısı baskı ile kapak sayfası hazırlanmış olup 35 x 25 ebadında büyük boy, kuşe kağıda baskıdır. Başından sonuna kadar akademik bir üslûbun hakim olduğu eser, dil itibariyle Osmanlıcanın yoğun olduğu ve pek çok ayrıntının da eksiksiz ortaya konulduğu bir eserdir. Ekrem Hakkı Ayverdi, çalışmasını yaparken İsmail Hakkı Uzun çarşılı, İsmail Hami Danişment, Şemsettin Sami, Peçevi İbrahim Efendi, Evliya Çelebi gibi şahsiyetlerin eserlerinden istifade etmiştir. Eserin muhtelif yerlerinde 380 kadar plan ve resim, metin, indeksler v.s gibi yardımcı fasıllar vardır. Kullanılan bilgi ve belgeler Osmanlı Sanatı Tarihine tanıklık edeceği için, Ayverdi’nin bu çalışmada kullandığı fotoğraflar da son derece önemli belgelerdir. Kitap adının yer aldığı iç kapaktan sonra ikinci baskı için bir yazı, ardından dönemin kültür Bakanlığı müsteşarı Prof Emin Bilgiç’in yazdığı bir takdim ve Ayverdi’nin eserin muhteviyatını aktardığı medhal yer almaktadır. Birinci cildin birinci bölümü Romanya’daki Osmanlı Mimari Eserlerine, ikinci bölümü de Macaristan’daki Osmanlı Mimari Eserleri’ne ayrılmıştır. Romanya bölümünde toplam 234 mimari eserin bilgi ve belgeleri aktarılmıştır. Verilen bilgilere göre, mimari eser sayının Macaristan’a göre az oluşu, Romanya’da daha ziyade Dobriçe’de az sayıda eser kaldığı, Eflâk, Boğdan, Erdel, Tamışvar’ın Osmanlıya bağlı bir eyalet olmadıklarındandır. İkinci bölüm ise Macaristan’daki Osmanlı Mimari Eserleri’ne ayrılmıştır. Bu bölümde ise Cami, mescit, medrese, mektep, han, bedesten, sebil, çeşme, saray, saat kulesi, hamam, baruthane, ılıca tesisleri, kale, şehitlik, tekke vb olarak 726 eser aktarılmıştır. Eserin sonunda bibliyografya ve indeks de yer almaktadır.

2. ve 3. ciltler sadece Yugoslavya’ya ayrılmıştır. Ayverdi’nin ifadesiyle, “Biz Osmanlı Devleti’nin şanına yaraşan güç, fakat verimli yolu meşrebimize daha uygun bulduk; zira orada kalabilmiş Müslümanlar sayesinde, Yugoslavya, bu üç devletteki (Bulgaristan, Yunanistan, Arnavudluk) Osmanlı bakıyelerinden fazla eser ihtivâ etmektedir; neşriyat da boldur.” 567 sayfadan mürekkep 2. ciltte toplam 3800 tane eserden bahsedilmiştir. Bu cildin devamı niteliğindeki 3.cilt ise Yugoslavya’nın II. kısmını teşkil etmektedir. O dönemde Kosova eyaleti, Makedonya, Sırbistan, Slovenya Cumhuriyetlerini ve Voyvodina eyaletini ihtiva etmektedir. Bu ciltte de toplam 2816 eser zikredilmiştir. Diğer ciltlerde olduğu gibi bu cildin sonunda da kaynakça ve dizin bulunmaktadır.

4. ve son cilt ise Bulgaristan, Yunanistan ve Arnavutluk ülkelerinin tek bir ciltte toplanmasıyla vücuda getirilmiştir. Yugoslavya’ya iki cilt ayrılmışken bu üç devletin tek bir ciltte toplanmasını merhum Ekrem Hakkı Ayverdi üstadımız bu devletlerin Osmanlının kültürel varlıklarına karşı besledikleri düşmanlıkla izah etmektedir. Bu üç devletin Osmanlı eserlerini yok etmeye karşı aldıkları tavır, daha evvel yapılmış ve halen yapılmakta olan pek çok akademik çalışmanın da verimini azaltmıştır.

Toplam 508 sayfa olan 4. cildin ilk bölümü Bulgaristan’daki Osmanlı Mimari Eserleri’ne ayrılmış. Sadece Bulgaristan sınırlarına dahil olan 3410 adet tarihi eserin künyesi bu bölümde verilmiştir. Bölüm sonunda da bu künyelere ait toplam 196 tane fotoğraf ve restitüsyon planı mevcuttur. İkinci bölüm, Yunanistan’daki Osmanlı Mimari Eserleri’ni ihtiva ediyor. Bu bölümde ise toplam 3771 adet mimari eser künyesi verilmiştir. Bunlardan 281 tanesinin fotoğrafı, planı ve restitüsyonu bölüm sonuna konmuştur. 4. cildin son bölümü ise Arnavutluk’taki Osmanlı Mimari Eserleri’ne ayrılmış. Diğer ülkelere nazaran Arnavutluğun küçük bir yer olması ve komünizm rejimin katı tutumu yüzünden camilerin kökünü kazımaya yönelik girişimler oralardaki ecdâd yadigarı eserlerin sayısını da azaltmıştır. Bulgaristan bahsinde zikrolunan eser sayısı 1015’tir. Bölüm sonuna ilave edilen fotoğraf sayısı ise 61’dir.

Cilt sonunda ise bütün çalışmaları ihtiva eden bir icmale, dizine ve kaynakçaya yer verilmiştir. Bu icmale göre Avrupa Kıtası’nda; Romanya 234, Macaristan, 724, Yugoslavya 6616, Bulgaristan 3339, Yunanistan 3371, Arnavutluk 1015 olmak üzere toplam 15699 mimari eserin kaydı verilmiştir. Kayıtlara geçmemiş, ideolojik nedenlerden ötürü kıyıma uğramış olanları da düşündüğümüzde Osmanlı kültür ve medeniyetinin Balkanlar’a açılan sınırın ne kadar geniş bir coğrafyayı ihya ettiğini görebiliriz.

Balkanlar’daki Osmanlı izlerinin konu edildiği pek çok kaynak mevcuttur. O kaynakların bibliyografik künyelerini de bilahare başka bir çalışmada vermek daha makbul olacaktır. Merhum Ekrem Hakkı Ayverdi hocanın ve arkadaşlarının ancak aşk ile izah edilebilecek bu gayretkârane eseri biz yeni kuşaklara bırakılmış önemli bir kaynak eserdir. Yazımızın başında birinci sayfa dipnotta verdiğimiz Prof. Semavi Eyice’nin Ayverdi hakkında, “Osmanlı devri Türk mimarisini meçhul olmaktan kurtaran adam” ifadesini şimdi çok daha iyi anlıyor ve aziz hatırası önünde hürmet ve muhabbetle eğiliyoruz.

Dipnotlar:

1.http://tr.wikipedia.org/wiki/Balkanlar
2.17 Şubat 2008’de Türkiye saati ile saat 16:39'da tek taraflı olarak bağımsızlığını ilan etti.
3.Halil İnalcık, Osmanlı İmparatorluğu Klâsik Çağ (1300-1600), 10. Basım, İstanbul: 2008, s.15.
4.İnalcık, age., s.17.
5.Mustafa İsen, Ötelerden Bir Ses, Ankara: 1997, s.116.
6.Georges, Castellan, Balkanların Tarihi, Ayşegül Yaraman (çev.), İstanbul: 1995, s.17.
7.Ekrem Hakkı Ayverdi, 1899-1984. Türk mühendis, mimar, tarihçi, yazar. Türk mimarisine çok sayıda eser kazandırmış, çok sayıda eser restore etmiştir. İstanbul Fetih Derneği kurucusudur. Kubbealtı Akademisi, İstanbul Enstitüsü, Yahya Kemal Enstitüsü gibi birçok kuruluşta aktif rol aldı. 'Osmanlı Mimarisinin İlk Devri', 'Osmanlı Mimarisinde Fatih Devri', 'Avrupa’da Osmanlı Mimari Eserleri' gibi pek çok kitabın yazarıdır. Yazar Samiha Ayverdi’nin ağabeyidir .Ünlü sanat tarihçisi Profesör Semavi Eyice, Ekrem Hakkı Ayverdi için "Osmanlı devri Türk mimarisini meçhul olmaktan kurtaran adam" diyor.
8.Ekrem Hakkı Ayverdi, Avrupa’da Osmanlı Mimari Eserleri, 2. Basım, İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti, 2000.
9.Ekrem Hakkı Ayverdi, Fatih Devri Mimari Eserleri, İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti, 1953.
10.Ekrem Hakkı Ayverdi, Osmanlı Mimarisi: II. Bayezid, Yavuz Selim Devri, İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti Yahya Kemal Enstitüsü, 1983.
11.Ekrem Hakkı Ayverdi, Osmanlı Mimarisinin İlk Devirleri: Ertuğrul, Osman, Orhan Gaziler, Hüdavendigar ve Yıldırım Bayezid, İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti, 1966-1983.
12.Rölöve: Aslı Fransızca (relever-releve) sözcüğünden gelen bu terim, yeniden çıkarmak çizmek, meydana getirmek anlamındadır. Çizimde genel olarak bir şeyi yeniden çizmek için kullanılır. Ayrıntılı bilgi için bknz. Ara Altun, Sanat Tarihinde Mimarî Çizim İçin Küçük Rehber I, İstanbul: Edebiyat Fakültesi, 1978, s.1.
13.http://kutuphane.isam.org.tr
14.Ekrem Hakkı Ayverdi, Avrupa’da Osmanlı Mimari Eserleri, İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti, 2000, s.5.
15.Ayverdi, age., s.3.
16.Ayverdi, age., s.V.
17.Restitüsyon bir bakıma kısmen rölöveye dayanan bir çalışmadır. Kısmen ya da tamamen yok olmuş bir yapının çizimlerinin kalıntılarının rölövesine veya tamamen yok olmuşsa kaynaklara dayanılarak yeniden çizilmesini ifade etmek için kullanılır. Ayrıntılı bilgi için bknz. Ara Altun, Sanat Tarihinde Mimarî Çizim İçin Küçük Rehber I, İstanbul: Edebiyat Fakültesi, 1978, s.2.
18.Ayverdi, age, 4.cilt, s.420.

* Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü İslam Sanatları Ana Bilim Dalı, MA.

Kitaba İşlenen Medeniyet; Türk Cilt Sanatı (Yayınlanmış Makale) كيتابا ىشلنن مدنييت؛ طورك جيلت صاناتى

2009-08-26T01:01:00.000-07:00

Aydın ÇAKIRTAŞ*

Türk Cilt Sanatı, kökeni Orta Asya’ya uzanan kadîm bir sanattır. Kâğıdın Orta Asya’da kullanılmaya başlamasıyla birlikte, Türklerde ciltçilik gelişme göstererek bir sanat dalı haline gelmiş, böylelikle Türk Cilt Sanatı Türk sanat tarihindeki yerini almıştır. Şüphesiz bu sanat dalını layıkıyla idrâk edebilmek için kâğıdın icâdından önceki dönemlere ve bu dönemlerde kullanılan yazı malzemelerine de bakmak faydalı olacaktır. Bunun için Türk Cilt Sanatı Tarihi araştırmalarını konu alan bilimsel ve akademik yayınların incelenmesi gerekmektedir. Bu noktada yazımızın nihai gayesi, efrâdını câmi, ağyârını mâni bir bakış açısıyla, cilt sanatı hakkında teferruata girmeden genel bilgiler vermek, ecdâdımızın bizlere emânet olarak bıraktığı kültürel mirasın zenginliğini ve estetik boyutlarını kavramaya çalışmaktır.

Cilt (Cild), Arapça’da “deri” anlamına gelir. Bir kitabın sahifelerinin dağılmasını engellemek ve ömrünün uzun olmasını sağlamak için muhafaza amacıyla yapılan kapaklara cilt, teclid (ciltleme) işini yapanlara ise mücellid (ciltçi) denilmektedir. Bu sanatta kullanılan ana malzemenin deri olması münasebetiyle Arapça “cild” ifadesi yaygınlık kazanarak günümüze gelmiştir.

Baktığınızda, pek çok estetik unsuru müşahede edebileceğiniz cilt kapaklarının ilk örnekleri M.S. VII. Yüzyıla ait bir Uygur cildi olup, Karahoço kazılarında Albert von Le Coq tarafından bulunmuştur. Uygurlu sanatkârlar ile ciltçilik Çin’i de etkisine alarak oradan İran’a geçmiştir. IX. Yüzyıl’da da Halife Mutasım-Billâh devrinde Samarra’ya giden Uygur Türkleri bu ülkelerde de ciltçiliğin gelişmesine katkıda bulunmuşlardır. Aynı yüzyılda Mısırlı Koptlar’ın da ciltçilik noktasında çalışmaları olduğu sanat tarihçileri tarafından ifade edilmektedir.

Türklerin İslâmiyet’e geçmeye başlamalarıyla birlikte cilt sanatı da büyük bir gelişim katetmiştir. Müslümanların vahiy ekseni etrafında kitaba ve yazıya mukaddes bir önem atfetmeleri, ilâhi kelâm olan Kur’an-ı Kerim’in kitap haline getirilerek tüm insanlığa ulaştırılması ihtiyacını belirlemiştir. İşte bu anlayış ilâhi kelâmın en güzel şekilde yazılmasını telkin ederek; hüsn-ü hatt’ın, en güzel şekilde okunarak; dinî musîkînin, en güzel şekilde tezyîn edilmesini telkin ederek de; tezhip ve cilt sanatının oluşmasına zemin hazırlamıştır.

İslâmî anlayışın Hz. Peygamber döneminden itibaren yerleşmesiyle birlikte sanatın ve sanatkârın konumu da şekillenmeye başlamış, birtakım ontolojik ve sosyolojik yaklaşımlar belirmiştir. Kimi araştırmacılara göre İslâmiyet’in ilk yıllarında puta tapıcılığın yaygın olması resim ve tasvir noktasında Müslüman sanatkârların tavırlarında belirleyici olmuş ve fakat bu konuda ilâhi otorite tarafından kesin bir tavır koyulmadığı ifade edilmiştir. Sonraki dönemlerde ise Müslümanların tevhit inançlarının kökleşmesi ve puta tapıcılığın bitmesiyle birlikte kainatı olduğu gibi kopyalama kaygısı taşıyan Batı resmine karşın Müslüman sanatkâr, fanî olma şuuru ile kainattaki eşyayı ve insanı belli bir üslûp içinde, perspektiften uzak resmederek minyatür sanatının İslâm yazmaları içinde neşvü nema bulmasını sağlamıştır. Böylelikle hat, tezhip, minyatür, cilt ve ebrî gibi kitap sanatlarında üslûplaştırma (stilizasyon) temel etkenlerden birisi haline gelmiştir.

Yine aynı anlayış etrafında Müslüman sanatkârlar, İslâm coğrafyasındaki ilmî hareketlilik içerisinde, yazmaların kapaklarına mücerret bir medeniyet nakşetmişlerdir. Taşkent, Buhara, Herat, Semerkant, Tebriz, İsfahan, Bağdat, Şam, Mekke, Medine, Kahire, Endülüs, İstanbul gibi ilim merkezlerinde farklı yüzyıllarda meydana gelmiş muhtelif üslûplarla karşımıza çıkar. Hatayî (Kâşî, Horasan, Buhara ve Dıhlevî), Herat (Herat, Şiraz, İsfahan), Arap (El-Cezire, Halep, Fas), Rumî (Selçuk), Memlûk (Mısır), Türk (Diyarbakır, Bursa, Edirne, İstanbul, Şükûfe, Rufan ‘Lake’, Barok), Magrıbî (İspanya, Sivilya, Fas), Lâke (İran, Hint) ve Buhara-yı Cedîd belli başlı cilt üslûpları olarak kaynaklarda geçmektedir. Uygurlar, Emeviler, Abbasiler ve Memlûklüler’den sonra, Selçuklularla Anadolu’ya intikal eden cilt sanatı gelişimini her geçen zaman diliminde sürdürmüştür.

Türk cilt sanatı, en mükemmel çağını Osmanlı’da yaşamıştır. Az evvel arz ettiğimiz İslâm estetiği (bediiyat) bakış açısını en iyi algılayan Osmanlı toplumu kültürde ve sanatta özellikle İstanbul’un fethiyle birlikte muazzam bir yükselişe geçmiştir. Çağ kapatıp çağ açan, doğunun rönesansı olarak tarih sayfalarına geçen İstanbul’un fethi ilim, kültür ve sanatta da bir Rönesans’a vesile olmuştur. Muzaffer komutan Fatih Sultan Mehmet Han’ın İstanbul merkezli olarak tüm Osmanlı muhitlerinde başlattığı kültürel ve sanatsal açılımlar fevkalâde önemlidir. Bu bağlamda doğudan ve batıdan sanatkârlar, alimler getirtilerek şehir adeta bir şantiyeye çevrilmiş, imâr faaliyetleri sultan tarafından “büyük cihat” olarak telâkki edilerek ortaya konulmak istenen cihân-şümûl devletin başkenti olacak Konstantinapol (İstanbul)’ün her dil, din ve renkten müteşekkil bir kültür başkenti yapılması hedeflenmiştir.

Fâtih Sultan Mehmet kitap sanatlarına da oldukça meraklıydı. Sarayda şöhretli ressamlarla nakkaşlardan oluşan bir Nakkaşhâne (Nakışhâne) kurdurup, Edirne ve Anadolu’nun en hatırı sayılır hattat, müzehhip ve nakkaşlarını getirterek bunların başına dönemin ünlü nakkaşı Baba Nakkaş’ı koyduğu malûmdur. Nakkaşhâne geleneği Timurlu sarayı ve Anadolu Selçukluları’ndan beri süregelmiştir. Özellikle hükümdar saraylarında görülen bu geleneği Osmanlı sultanları da devam ettirmişler, Edirne ve İstanbul merkezli faaliyet gösteren nakkaşhâneler özellikle saray eşrâfına hat, minyatür, tezhip ve cilt sanatını yansıtan pek çok nadide yazma eserler takdim etmişlerdir.

Cilt sanatı, Osmanlı’da en üstün dönemini 15. (Klâsik Dönemin Başlangıcı) ve 16. Yüzyıl (Klâsik Dönem)’de yakalamıştır. Her sanat biriminde olduğu gibi cilt sanatı da devletin siyasî ve iktisadî gücüyle bağlantılı olarak toplu bir orkestrasyon halinde gelişme göstermiştir.

Osmanlı ciltçiliğine başlangıç olarak kabul edilen Anadolu Selçuklu ciltçiliğinin en erken örnekleri, XII. yüzyıl sonlarına aittir. Açık ve koyu kahverengi deriden yapılan Selçuklu ciltlerinde, genellikle yuvarlak şemse içinde rumilerden oluşan kompozisyonlar görülür.

Fatih döneminde Osmanlı ciltçiliği kendine özgü nitelikler geliştirmeye başlamıştır. Bu dönemde siyah, kahverengi, kırmızı ve vişne renkleri tercih edilmiştir. Şemseler oval ve salbeklidir. Şemse ve köşebentlerde stilize motifler görülür.

II. Bayezit döneminde, ciharguşe olarak adlandırılan iki renkli, küçük kareli ipekli kumaşlardan yapılmış ciltler görülmektedir.

XVI. yüzyılda Osmanlı Devleti’nin klâsik döneminde cilt sanatı da gelişmiş örneklerini vermiştir. Mücellitbaşı Mehmet Çelebi, Süleyman Çelebi, Mustafa Çelebi gibi sanatçılar cilt sanatının en güzel örneklerini vermişlerdir.

Ciltçilik XVIII. yüzyılda, özellikle III. Ahmet ve sadrazamı Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’nın isteğiyle yeni bir canlanma dönemine girmiştir. Bu yüzyılın cilt ustası Ali Üsküdarî’dir. XIX. yüzyıl ciltlerinde görülen, Barok ve Rokoko etkisi, Türk cildinde eski özelliklerin yitirilmesine neden olmuştur.

Klâsik bir cildin bölümlerini, 1. Kitabın alt ve üstünü örten ve kenar çıkıntıları olmayan alt ve üst kapaklar, 2. Kitabın arkasını örten, bugünkülere benzemeyen düzlükte dip-sırt, 3. Kitabın ağız kısmını örten, alt kapağa bağlı, üst köşe ucu üst kapakla kitabın iç kapağı arasına giren “miklep”, 4. Miklebin kapağa bağlandığı, miklebe hareket edebilme imkânı sağlayan “sertap” kısmı oluşturmaktadır. Bunlara ilâveten yazma eser ciltlerini yıpranmaktan koruyan ve “cilbend” adı verilen kap ile, “şiraze”yi de ekleyebiliriz. Şiraze, kitabın yapraklarını muntazam bir şekilde tutan örgü anlamına gelir.

Cilt kapakları üzerindeki tezyini unsurlar da bu sanatın önemli bir yönünü teşkil eder. Müslüman sanatkârın estetik algılayışı birbirinden müstesna motifler ile stilize edilerek yazma eserlere mücerred bir medeniyet bahşeder. Nice el yazması Kur’an-ı Kerim’ler, Dalâ’ül-Hayrat’lar, Risâleler muhtelif tarzda malzeme ile tezyin edilerek günümüze kadar ulaşmıştır.

Ciltler, eskiden kullanılan malzemeye, taşıdıkları sanat değerine ve süsleme unsurlarına göre isimlendirilmişlerdir. “Ebrî, çarkuşe cilt, rugan, zerduva, kumaş cilt, gömme, yekşah cilt, zilbahar, kafes, mülevven cilt” gibi isimlendirmeler bunlardan bazılarıdır.

Cilt kapağının etrafına çerçeve gibi ince yahut geniş bordürler çekilerek yapılan kısımlara “zencirek”, kapağın köşesine yapılan bezemeye “köşebend”, ortadaki bezemeye de “şemse” tâbir olunur. Bu bezemeler de her dönemde farklı karakteristik özellikler teşkil etmiştir. Bu bezemeler içerisinde şemse motifi belki de en ön plâna çıkan motiftir. Şems, Arapça’da güneş demektir. Kimi şemselerin dendanlarına çekilen ince tığlar ise güneşin ışıklarını simgeler. Şemseler, Selçuklu ve XVI. Yüzyıla kadar Osmanlı ciltlerinde umumiyetle yuvarlak yapılmıştır. XVII. Yüzyıldan itibaren beyzî şemselere rastlanır. Şemse, salbekli şemse, mülemma şemse, alttan ayırma, üstten ayırma, mülevven, soğuk, müşebbek ve katı şeklinde çeşitlere ayrılmaktadır. Türk ciltlerinde genellikle şemse ile köşebent arasındaki bölüm boş bırakılmıştır. Selçuklu ve öncesindeki dönemlerde cilt kapaklarındaki motifler hendesî (geometrik)’tir. Osmanlılar’da ise tercih edilen motifler daha ziyâde kolaylıkla işlenebilen ve sanatta bir gelenek halini almış hatayî, rumî, bulut, penç ve yaprak gibi motifler terkib edilmiştir.

Son tahlilde, cilt sanatının bugünlere ulaşmasında Osmanlı sarayının etkisi büyüktür. Minyatüre göre bu sanat dalı saray dışında da rağbet görmüştür. Evliyâ Çelebi’nin aktardığına göre XVII. Yüzyılda yalnız İstanbul’da 10 cilt atölyesinde 300 ciltçi çalışmıştır. Eski ciltlerin 10 altından 1000 altına kadar değer bulduğu devirler olmuş, kıymetli taşlarla süslü ciltler daha büyük fiyatlarla satılmışlardır. Ecdâd yadigarı, babadan oğla kalan paha biçilmez bu cilt kapakları kültürel miras olarak evleri, müzeleri ve yazma eser kütüphanelerini süslemişlerdir.

Cumhuriyet döneminde, tüm dünyada olduğu gibi, ülkemizde de ciltçilikte makineleşmeye gidilmiştir. Okuma yazmanın mecburi oluşu, okuyucu sayısının fazlalaşmasına bağlı olarak artan talep ancak makine cildi ile karşılanmıştır. Bu devirde cilt sanatı üzerinde çalışan kurumlarımız İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi, Ankara Gazi Eğitim Enstitüsü Resim-İş bölümü ile Tatbikî Güzel Sanatlar Yüksek Okulu iken, günümüzde bu sayı artmıştır. Özellikle kimi üniversitelerin güzel sanatlar fakülteleri ile sosyal bilimler enstitülerinde, belediyelerin halka açık kurs merkezlerinde ve vakıfların bünyelerinde cilt sanatı üzerine çalışmalar tertiplenmektedir.

Bu çalışmalar bünyesinde kimi kurum ve kuruluşlar ile cilt sanatına gönül vermiş bazı isimleri burada zikretmemiz gerektiğini düşünüyorum. Evvelâ, Süleymaniye Kütüphanesi’nin büyük mücellid, cilt sanatı duayeni İslam Seçen hoca öncülüğünde gerçekleştirdiği restorasyon ve cilt kursları önemsenmelidir. Hakezâ, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Marmara Üniversitesi, Sakarya Üniversitesi, Selçuk Üniversitesi gibi üniversitesierin sosyal bilimler enstitülerinde cilt sahasında yapılan yüksek lisans ve doktora çalışmaları desteklenmelidir. Ayrıca İstanbul Büyükşehir Belediyesi Meslek Edindirme Kursları bünyesinde verilen eğitimlerin de cilt sanatının öğrenimine katkı sağladığı unutulmamalıdır.

* Araştırmacı Kütüphaneci, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İslâm Sanatları Ana Bilim Dalı MA.

Kaynakça:

1. Abut, Mualla. “Turkish Bindings”. Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu Belleteni. Sayı.181, 1957, ss. 25-26.

2. Aksoy, Şule. “Kitap Süslemelerinde Türk Barok-Rokoko Üslûbu”. Sanat. Sayı.6, 1977, ss.126-136.

3. Mustafa Ali. Menakıb-ı Hünerverân. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1926.

4. Arıtan, Ahmet Saim. “Ciltçilik”, İslâm Ansiklopedisi. C.7, İstanbul: Türkiye Diyânet Vakfı Yayınları, 1993.

5. Arseven, Celal Esad. “Cild-Eski Türk Cildleri”, Sanat Ansiklopedisi. C.1, İstanbul: MEB Basımevi, 1950.

6. Aslanapa, Oktay. “The Timurid and Herat Bookbindings With Original Inscription in the Libraries of Istanbul”, Fifty International Congres of Turkish Art. Budapest: Academia Kiado. 22-27 September 1975, ss. 12-17.

7. ________“Osmanlı Devri Cilt Sanatı”. Türkiyemiz. Sayı. 38, 1982, ss. 12-17.

8. Bayraktar, Nimet. “Yazma Eserlerin Değerlendirme Ölçüleri ve Sanat Değeri”. Türk Kütüphaneciler Derneği Bülteni. Sayı. 19/4, 1970, ss.321-327.

9. Binark, İsmet. “Türk Kitapçılık Tarihinde Cilt Snatı”, Türk Kültürü, Sayı 3, 1965.

10. ________ Türk Cilt Sanatı. Ankara: Milli Kütüphane Yayınları, 1968.

11. Çığ, Kemal. Türk Kitap Kapları. İstanbul, 1971.

12. Klâsik Türk Cild Sanatı Duayeni İslam Seçen 45. Sanat Yılı Etkinliği. Ed. Gürcan Mavili, İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi, 2008.

13. Mavili, Gürcan. Süleymaniye Kütüphanesi’ndeki 13. ve 14. Yüzyıllara Ait Cilt Sanatı Örnekleri. (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi) İstanbul: Mimar Sinan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2002.

14. Özen, Mine Esiner. Türk Cilt Sanatı, Ankara: Türkiye İş Bankası Yayınları, 1998.

15. Tekin, Şinasi. Eski Türklerde Yazı, Kağıt, Kitap ve Kağıt Damgaları, İstanbul 1998.

16. Ünver, A. Süheyl. “Türk İnce El Sanatları Tarihi Üzerine”. Atatürk Konferansları I.Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1964. s.103-153.

Kitaba İşlenen Medeniyet; Türk Cild San'atı

2009-08-26T00:42:00.000-07:00

Çakırtaş, Aydın. "Kitaba İşlenen Medeniyet; Türk Cilt Sanatı". El Sanatları. Sayı 7, 2009, s.114-119.